Franciszkanizm – szacunek do przyrody w myśl średniowiecznego nurtu filozoficzno-religijnego

Franciszkanizm to nurt religijno-filozoficzny wywodzący się z duchowości św. Franciszka z Asyżu, działającego we Włoszech w XIII wieku. Charakter tego prądu jest dwojaki – choć korzeniami sięga chrześcijaństwa, sensem światopoglądowym wyrasta poza religię. Stanowi wyjątkową syntezę wiary i refleksji filozoficznej, w której miłość, pokora i jedność z naturą wyznaczają sposób rozumienia świata i człowieka.

Czym jest franciszkanizm – geneza i podstawa religijna

Ruch franciszkański narodził się wokół osoby św. Franciszka z Asyżu, założyciela Zakonu Braci Mniejszych. Stanowił odpowiedź na kryzys duchowości Kościoła katolickiego i zmiany społeczne, zachodzące w średniowiecznym świecie przełomu XII i XIII wieku. W siłę rosły wówczas ruchy heretyckie, a Kościół zaczęto oskarżać o nadmierne bogacenie się przy zapominaniu o swojej głównej roli – nawracaniu i pomocy bliźnim.

Św. Franciszek, podobnie jak inni, dostrzegał te problemy. Postulował zatem powrót do korzeni wiary chrześcijańskiej i uznanie Chrystusa ubogiego za wzór do naśladowania. Wiara według św. Franciszka miała być źródłem radości, a jej wyznawcy powinni kierować się w życiu pokorą i miłością. Duchowny szukał Boga w przyrodzie i drugim człowieku – dziele Stworzyciela. Otaczający nas świat miał być dowodem uczucia, jakim Bóg obdarza człowieka, stąd wierzący powinni szanować Jego dzieło i dopatrywać się w nim śladów Bożej miłości.

Franciszkanizm stał się duchową rewolucją, która zapoczątkowała nowy sposób przeżywania wiary – poprzez docenienie codzienności, miłość do bliźniego i kontemplację świata.

Franciszkanizm – od religii do filozofii

Myśl franciszkańska przez swoje silne założenia światopoglądowe urosła do ram nurtu religijno-filozoficznego. Kluczowymi ideami stały się jedność człowieka i natury, prymat miłości nad poznaniem i doświadczanie Boga, metafizycznego bytu, poprzez doświadczanie świata. To zmysły i rozum powinny prowadzić do kontemplacji Boga, która to z kolei wiedzie do przeżyć wewnętrznych i rozwinięcia emocjonalnej relacji ze Stwórcą.

Franciszkanizm w literaturze polskiej

Nurt franciszkański w literaturze polskiej najsilniej rozwinął się w epoce Młodej Polski. Mógł stanowić odpowiedź na panujący wówczas kryzys – w epoce, w której dominują nastroje dekadenckie, następuje zwrot ku naturze, dającej człowiekowi ukojenie. Kwiatki św. Franciszka z Asyżu tłumaczy wtedy Leopold Staff, a Jan Kasprowicz w myśli franciszkańskiej szuka pocieszenia po osobistym kryzysie, czego wyraz dał w hymnach, szczególnie w Hymnie św. Franciszka z Asyżu.

Franciszkanizm a ekologia i myśl współczesna

Głównymi założeniami franciszkanizm pokrywa się z założeniami współczesnej ekologii – podkreśla szacunek dla przyrody jako dzieła Bożego i zachęca do opieki i miłości do całego Stworzenia. Zwraca przy tym uwagę na samą naturę człowieka, jego godność, wolność, zdolność do miłości i współodczuwania.

Do nurtu franciszkańskiego nawiązuje encyklika Laudato si’, zaprezentowana przez papieża Franciszka w 2015 roku, dla której inspiracją była słynna Pieśń Słoneczna autorstwa św. Franciszka z Asyżu. XIII-wieczna modlitwa, głosząca pochwałę stworzenia, stanowiła pewien zwrot myślowy, który, według niektórych badaczy, mógł przyczynić się do ukształtowania włoskiego renesansu. Encyklika papieża Franciszka, nazywana czasem przez media zieloną encykliką, głosi potrzebę ochrony środowiska i troskę o los ubogich. Stanowi zatem współczesny powrót do myśli franciszkańskiej.

Franciszkanizm to nie tylko system religijny – stał się także filozofią opartą na miłości, prostocie i harmonii. To filozofia życia i afirmacji świata, który z założenia jest miejscem dobrym. Łączy w sobie refleksję duchową z pochwałą codzienności, a jego przesłanie – aktualne również dzisiaj – przypomina, że prawdziwa mądrość wyrasta z serca.