Nihilizm – czym jest i jak nie dać mu się ponieść?

Zdaje się, że w ostatnich latach nastroje nihilistyczne ponownie zaczęły pojawiać się w społeczeństwie i kulturze. Aby zatem świadomie interpretować przekazy kulturowe, warto zrozumieć, na czym dokładnie polega zjawisko nihilizmu, i czy można opracować strategie skuteczne w przeciwdziałaniu jego negatywnym skutkom.

Nihilizm – co to jest?

Nihilizm to pogląd filozoficzny i postawa, która opiera się na negacji. Negacja ta dotyczy różnych aspektów życia. Etymologię słowa nihilizm możemy wywodzić z łacińskiego nihil, oznaczającego nic.

Nihilizm epistemologiczny, moralny i inne odmiany nihilizmu

Epistemologia to dziedzina filozofii, zajmująca się kwestiami dotyczącymi poznania. Nihilizm epistemologiczny zakłada zatem, że poznanie jako takie nie jest możliwe. Niektórzy nihiliści uważają, że jedynym pewnikiem jest poznanie naukowe, a za prawdę można uznać tylko to, czego nie da się podważyć naukowo. Skrajny nihilizm zakłada jednak, że człowiek nie ma możliwości zdobycia żadnej wiedzy pewnej.

Nihilizm metafizyczny zakłada, że światem nie rządzą żadne siły, a rzeczywistość ma charakter przypadkowy. Próba zgłębienia tajemnic wszechświata jest skazana na niepowodzenie, bo nie ma tu żadnej tajemnicy – wszystkim rządzi przypadek.

Nihilizm moralny głosi brak ogólnych norm moralnych, odrzuca obowiązujące normy etyczne i wątpi nawet w zasadniczą możliwość określenia takich norm. Wyznaje, że wszystko jest względne, zatem ustalenie dla całej ludzkości, co jest moralnie dobre, a co złe, jest zwyczajnie niemożliwe.

Nihilizm polityczny wyraża zwątpienie w struktury władzy i hierarchię społeczną. Sprawiedliwość czy prawa człowieka miały być według nihilistów tylko jakimiś ustalonymi przez człowieka konceptami, które mają na celu usprawiedliwienie działań rządzących. Prawdziwa wolność powinna być oparta na całkowitym odrzuceniu zwierzchnictwa władz.

Nihilizm egzystencjalny zakłada brak sensu i celowości ludzkiego życia. Nihiliści odrzucają religię i możliwość życia po śmierci. Wątpią także w sens istnienia człowieka, skoro jego życie i tak prowadzi do rychłego końca.

Początki nihilizmu

Nihilizm korzeniami sięga starożytności. Grecki sofista Gorgiasz uważał, że tak naprawdę nic nie istnieje, a nawet jeśli coś by istniało, to byłoby dla nas niemożliwe do poznania. Swoją myśl opierał na nieścisłościach, wynikających z różnych poglądów filozoficznych m.in. filozofów przyrody – skoro nawet eksperci od natury bytu nie potrafią stwierdzić, czym właściwie byt jest i jakie ma cechy, to jak w ogóle może istnieć byt jako taki?

Po średniowiecznej dominacji religii renesans znów przyniósł czas kwestionowania uznanych autorytetów i zasad. Jeszcze silniejsza tendencja ta stała się w epoce oświecenia, kiedy pojawiały się coraz silniejsze głosy, że wartości etyczne nie mogą być obiektywne i uniwersalne.

XIX wiek przyniósł znaczny rozwój myśli nihilistycznej, zwłaszcza w Rosji, a także w poglądach Friedricha Nietzschego, choć u tego drugiego – w szczególnej postaci.

Czy Nietzsche był nihilistą?

Z postawą nihilistyczną często kojarzony jest filozof Friedrich Nietzsche. Nietzsche sam nie był jednak nihilistą – przewidywał za to, że pogląd ten wkrótce stanie się jednym z dominujących w Europie. Nihilizm uważał za zjawisko konieczne, które może doprowadzić zarówno do destrukcji, jak i szansy na udoskonalenie.

Zjawisko nihilizmu Nietzsche wiązał ze śmiercią Boga – nie miał tu jednak na myśli dosłownej śmierci czy dominacji ateizmu, ale odrzucenie Boga w ludzkiej codzienności. Według Nietzschego człowiek współczesny przestał odczuwać obecność Boga w życiu i na nowo zaczął kwestionować dogmaty wiary chrześcijańskiej.

W takiej sytuacji kwestia wiary ulega odsunięciu na dalszy plan – stąd nihilistyczna pustka, która naturalnie zdaje się zajmować miejsce metafizyki. Do tej pory wartości były uznawane za niepodważalne, bo swoje źródło miały w Bogu i religii. Teraz te prawdy stały się relatywne, niepewne – okazało się, że uniwersalne wartości nie istnieją.

Ta postawa negacji miała być stanem przejściowym, koniecznym do nowego „przewartościowania wartości”, znalezienia norm, które nie są oparte na fałszywych ideałach, ale na zgodności z Życiem. Nietzsche przestrzegał przed postawą bierną i apatyczną, zachęcając przy tym do nihilizmu czynnego, prowadzącego do zmian.

Alternatywy dla nihilizmu

• Religia i nurty filozoficzno-religijne, np. franciszkanizm. W obliczu nihilistycznego poglądu o braku uniwersalnych wartości i bezcelowości ludzkiego życia religia dostarcza praw moralnych i nadziei na istnienie czegoś ważniejszego niż sama ziemska egzystencja. Warto jednak pamiętać, że niektórzy myśliciele także religiom zarzucają nihilizm – Nietzsche uważał, że chrześcijaństwo, uznając świat ziemski za niższy od Królestwa Bożego, propaguje tym samym poglądy nihilistyczne.
• Egzystencjalizm – XX-wieczny nurt filozoficzny, zajmujący się kwestiami ludzkiej egzystencji. Jednym z czołowych egzystencjalistów był Jean-Paul Sartre, który uważał, że tylko człowiek jest odpowiedzialny za swój los.
• Absurdyzm – pogląd twierdzący, że nawet jeśli pragnienie znalezienia sensu i wartości jest absurdalne, to mimo wszystko człowiek wciąż powinien tego sensu poszukiwać, bo samo poszukiwanie już niesie ze sobą jakąś wartość.

Nihilizm współczesny

Powrót nihilizmu do grona czołowych postaw współczesnego człowieka może być wyrazem rozczarowania rzeczywistością. Nie musi jednak kończyć się na kryzysie wartości, ale może stanowić bodziec do wprowadzenia w życie koniecznych zmian. Zrozumienie natury tej postawy pomaga zrozumieć, skąd biorą się nasze wątpliwości, a także poszukać alternatyw dla rosnącego poczucia bezsensu. Niezależnie, którą drogę wybierzesz, warto pamiętać, że człowiek ma wpływ na kształtowanie otaczającej go rzeczywistości – ostatecznie to wyłącznie nasza reakcja na spotkanie z nihilizmem decyduje o tym, czy stanie się on źródłem przemiany, czy destrukcji.

Zobacz też: Cynizm – od filozofii prostoty do postawy dystansu i ironii.