Dualizm Platona – podział na świat idei i świat zmysłowy

Platon to jeden z myślicieli, którzy stworzyli podwaliny filozofii europejskiej. Zrozumienie jego myśli jest kluczowe dla pełnego objęcia umysłem późniejszych prądów filozoficznych. Zobacz, na czym polega dualizm platoński.

Kim był Platon?

Platon to grecki filozof żyjący na przełomie V i IV wieku przed naszą erą. Jako ucznia Sokratesa po śmierci nauczyciela dotknęły go prześladowania – uciekł zatem z kraju i przez 12 lat podróżował. W trakcie podróży nawiązał kontakty z pitagorejczykami, od których uczył się matematyki. Nieszczęśliwie zaangażował się w politykę sycylijską, za co groziła mu niewola, został jednak wykupiony. Pod koniec życia cieszył się dużą popularnością. Zmarł w połowie IV wieku przed naszą erą.

Najważniejsze zagadnienia, jakimi się zajmował, to teoria idei, teoria dobra, metoda dialektyczna, teoria sprawiedliwości. Stworzył podwaliny idealizmu i racjonalizmu. Jest autorem dialogów filozoficznych, w tym słynnego Państwa i Obrony Sokratesa.

Dualizm u Platona – dwa poziomy rzeczywistości

Platon rzeczywistość dzieli na dwa poziomy – świat zmysłowy i świat idei. Rzeczywistość, której doświadczamy, to jedynie pewnego rodzaju odbicie świata ponadzmysłowego. Rzeczywistość namacalna tylko naśladuje świat metafizyczny; nie jest rzeczywistością, która istnieje naprawdę, ponieważ dostępne zmysłami rzeczy nieustannie zmieniają się i giną. Materia ma być zatem lustrem, w którym człowieka dostrzega odbicie prawdziwej idei.

Idee to byty wieczne i niezmienne, niezależne od percepcji człowieka. Konstruują one świat zmysłowy – to, że istnieje i to, że jest poznawalny. Ponadto są one silnie zhierarchizowane: za najwyższą ideą Platon uważał dobro, a tuż za nim stały piękno i byt.

Nietrwałe przedmioty postrzegane zmysłami to fenomeny, zmysłowe odbicia idei. Człowiek, widząc piękno na ziemi, przypomina sobie piękno prawdziwe, piękno świata ponadzmysłowego, z którego się wywodzi. Tam dusza mogła je oglądać, dostrzec transcendentalną ideę, nie zaś – coś subiektywnego i ulotnego.

Jaskinia Platona obrazem dualistycznego podziału rzeczywistości

Metafora jaskini pochodzi z dialogu Politea i obrazuje myśl dualizmu platońskiego. Jaskinia ma być otwarta tylko jednej strony. Uwięzieni w środku ludzie, skuci łańcuchami, stoją tyłem do wyjścia, widzą zatem tylko ściany jaskini. Za ich plecami, blisko wyjścia z jaskini, znajduje się mur, za którym inni ludzie noszą na ramionach różne rzeźby tak, że tylko owe rzeźby wystają poza krawędź muru. Rozmawiają między sobą, a niedaleko płonie ognisko.

Osoby uwięzione w jaskini słyszą zniekształcone przez echo rozmowy i widzą cienie niesionych nad murem rzeźb. Nie znają jednak rzeczywistości innej niż jaskinia, zatem echo i cienie są dla nich jedyną prawdziwą rzeczywistością.

Dopiero gdyby któremuś z nich udało się uciec z jaskini, mógłby zobaczyć, że istnieje coś prawdziwszego niż to, co do tej pory brali za jedyny istniejący świat. Ostateczną przyczynę wszystkich rzeczy człowiek rozpoznałby w słońcu.

Ludzie w jaskini odbicia traktują jak jedyną prawdziwą rzeczywistość. Jest to zatem metafora więzienia duszy, która świata doświadcza za pomocą zmysłów i ten świat uznaje za prawdziwy. Gdyby mogła wyzwolić się z więzienia, jak człowiek z jaskini, mogłaby zobaczyć świat prawdziwy – świat idei.

Podsumowanie

Dualizm platoński to podział rzeczywistości na dwa światy – świat zmysłowy i świat idei. Przedmioty materialne to jedynie niedoskonałe odbicia, fenomeny prawdziwych idei, z których najwyższą jest idea dobra. Metafora jaskini obrazuje ten dualizm. Platon podkreśla, że dopiero uwolnienie od złudzeń zmysłowych pozwala poznać prawdziwy świat i odkryć prawdziwą rzeczywistość.

Zobacz też: Nihilizm – czym jest i jak nie dać mu się ponieść?